Tôi đọc Buffett rồi làm ngược lại Buffett

> Bài viết ghi lại trải nghiệm đầu tư cá nhân của tác giả trong quá khứ. Đây không phải khuyến nghị đầu tư, không phải lời khuyên mua bán bất kỳ cổ phiếu nào ở hiện tại. Mọi quyết định đầu tư cần dựa trên đánh giá độc lập, tình hình tài chính cá nhân và khẩu vị rủi ro của từng nhà đầu tư.

Cuốn sách đầu tiên về đầu tư mà tôi đọc không phải một tác phẩm kinh điển dày cộp.

Đó là một cuốn sách hình về nhà đầu tư Warren Buffett. Tranh vẽ đơn giản, vài con số tài chính, mỗi thương vụ được kể gọn trong vài trang. Đọc nhẹ, dễ hiểu, gần giống một cuốn truyện tranh cho người lớn.

Tôi đọc một mạch hết veo.

Năm đó tôi mười chín tuổi, vừa từ Mỹ về, đang học lại ở RMIT. Đọc xong, trong đầu tôi chỉ có đúng một suy nghĩ:

“Ông này làm được, mình cũng làm được. Mà mình còn bắt đầu sớm hơn ông ấy nữa.”

Tám năm sau, khi ngồi viết lại những dòng này, tôi chỉ muốn quay về vỗ vai thằng nhóc đó một cái và nói:

“Bình tĩnh đã.”

Đây là câu chuyện về năm đầu tiên tôi bước chân vào thị trường chứng khoán — một năm tôi thua, nhưng cũng là năm cho tôi khoản học phí rẻ nhất trong đời đầu tư.

Một thằng nhóc và một thị trường đang say

Năm 2018, VN-Index đang hùng hục tiến lên vùng 1.200 điểm — một con số mà khi ấy ai cũng nhắc tới như biểu tượng của một chu kỳ lớn.

Đi đâu cũng nghe chuyện chứng khoán.

Người này lãi gấp đôi. Người kia nghỉ việc để “chơi chứng khoán” toàn thời gian. Cổ phiếu tăng liên tục. Mở bảng điện lên là thấy màu xanh. Cảm giác làm giàu nhanh khi đó đặc quánh trong không khí, đến mức một thằng sinh viên năm nhất như tôi cũng ngửi thấy.

Tôi mười chín tuổi.

Máu lắm.

Trong đầu đầy mộng, nhưng chẳng có cái mộng nào thật sự rõ hình. Chỉ biết là mình phải làm gì đó. Phải bắt đầu sớm. Phải đi nhanh hơn người khác.

Và rồi tôi vớ được cuốn sách về Buffett.

Cuốn sách, và cái tài khoản mở qua bưu điện

Điều cuốn hút tôi không phải là con số tài sản hàng chục tỷ USD của Buffett.

Cái làm tôi nhớ là hành trình: một cậu bé đi bán nước ngọt, bán báo, gom từng đồng lẻ, rồi nhiều thập kỷ sau trở thành một trong những nhà đầu tư vĩ đại nhất thế giới.

Lãi kép 18% một năm, đều đặn, bền bỉ.

Cuốn sách kể nó như một phép màu.

Còn tôi, một thằng nhóc mười chín tuổi, đọc xong thì nghĩ rất đơn giản:

“18% một năm à? Có gì khó đâu.”

Thế là tôi đi mở tài khoản chứng khoán.

Mà mở kiểu gì?

Tôi mở tài khoản ở VNDIRECT (VND) qua đường bưu điện.

Đúng vậy. Gửi hồ sơ qua bưu điện.

Lý do thì hơi buồn cười: hồi đó tôi nhát. Tôi chưa đủ tự tin để đến tận trụ sở công ty chứng khoán, ngồi trước mặt nhân viên môi giới và ký giấy mở tài khoản.

Thời đó cũng chưa phổ biến eKYC như bây giờ. Muốn mở tài khoản phải ký cả xấp hợp đồng giấy. Ký đến mỏi tay.

Có một chi tiết mà khi ấy tôi hoàn toàn không để ý: tôi không biết margin là gì.

Tôi cũng không đăng ký tiểu khoản margin.

Đơn giản vì tôi còn không biết nó tồn tại.

Nghe thì tưởng là thiếu sót của một thằng tay mơ. Nhưng về sau nhìn lại, chính sự “ngu ngơ” đó lại vô tình trở thành một cái dây an toàn.

Nếu một thằng mười chín tuổi, máu me, vừa thắng vài lệnh đầu đời mà có thêm đòn bẩy trong tay, câu chuyện có thể đã khác rất nhiều.

Nhưng chuyện margin, tôi xin để dành cho một hồi khác.

Cú đầu tiên: HPG, và 7% định mệnh

Cổ phiếu đầu tiên tôi mua là HPG.

Lý do chọn HPG khi ấy thật ra đơn giản đến mức buồn cười: tôi thấy nó xuất hiện rất nhiều trên báo.

Thời điểm đó, Hòa Phát đang dồn lực xây dựng siêu dự án thép Dung Quất ở Quảng Ngãi. Báo chí nhắc liên tục. Cái tên Hòa Phát cứ đập vào mắt tôi mãi, đến mức tôi tự hình thành một ấn tượng rất sơ khai:

“Công ty này chắc xịn. Đang làm chuyện lớn.”

Vậy là tôi mua.

Tôi mua HPG quanh vùng giá 24–25, khoảng một nghìn cổ phiếu, tổng giá trị tầm 25 triệu đồng.

Với một thằng sinh viên, đó là một gia tài nhỏ.

Rồi chuyện nguy hiểm nhất có thể xảy ra với một người mới bước vào thị trường đã xảy ra:

Tôi thắng.

Khoảng mười ngày sau, tài khoản xanh 7%.

Bảy phần trăm trong mười ngày.

Tôi vẫn nhớ cảm giác ngồi bấm máy tính nhẩm: mười ngày được 7%, vậy một tháng là bao nhiêu, một năm là bao nhiêu?

Và tôi đã thật sự nghĩ:

“Với phong độ này, chẳng mấy chốc mình vượt Buffett.”

Các cụ nói không sai: cờ bạc đãi tay mới.

Lần đầu ngồi vào chiếu mà thắng, ai cũng dễ tưởng mình có năng khiếu. Tôi cũng vậy.

Khi đó, thị trường trong mắt tôi rất dễ. Cổ phiếu cứ mua là tăng. Mở tài khoản ra là có tiền. Tôi đâu biết 7% đầu đời ấy không hẳn là phần thưởng.

Nó giống một cái bẫy hơn.

Một cái bẫy rất ngọt.

7% đầu đời không phải phần thưởng. Nó là cái bẫy rất ngọt mà thị trường đặt trước một người chưa có hệ thống.

NNG: khi “lợi thế thông tin” hóa ra không phải lợi thế

Thắng nhanh khiến tôi tin mình giỏi.

Và khi một người mới bắt đầu tin rằng mình giỏi, họ rất dễ đi tìm lối tắt.

Lối tắt của tôi đến từ một câu chuyện bên ngoài thị trường.

Thông qua chị tôi, tôi nghe được về NNG, một cổ phiếu có liên quan đến một thương vụ mà khi ấy tôi cho là đáng chú ý.

Trong đầu tôi lúc đó, đây không còn là một mẩu tin bình thường. Tôi tự thuyết phục mình rằng mình đang có một “lợi thế thông tin” mà người khác không có.

Tôi mua NNG.

Rồi thị trường quay đầu.

Và đến lúc muốn bán, tôi mới phát hiện một sự thật rất phũ mà không cuốn sách đầu tư nào từng dạy tôi đủ rõ:

Cổ phiếu thanh khoản thấp thì có muốn thoát cũng không dễ thoát.

Lệnh bán cứ treo đó.

Không ai mua.

Tôi nhìn khoản lỗ lớn dần từng ngày mà tay chân như bị trói. Cảm giác đó rất khác so với việc thua trên một cổ phiếu thanh khoản tốt.

Thua trên cổ phiếu thanh khoản tốt, ít nhất anh còn có quyền sai rồi rút lui.

Còn với cổ phiếu thanh khoản thấp, nhiều lúc anh biết mình sai nhưng không có cửa ra.

Bài học mãi sau này tôi mới ngấm:

Một thông tin, dù nghe có vẻ hay đến đâu, cũng vô dụng nếu anh không hiểu doanh nghiệp và không có khả năng thoát ra khi mọi thứ đi sai.

Biết nhiều không bằng hiểu đúng.

Hiểu đúng vẫn chưa đủ nếu không bán được.

HAI: khi tôi mua vì đám đông đang nói về nó

Đến đây, đáng lẽ tôi phải dừng lại.

Nhưng người ta hiếm khi dừng đúng lúc, nhất là khi mới mười chín tuổi, vừa nếm cú đau đầu tiên và vẫn còn muốn gỡ lại cảm giác mình từng đúng.

Tôi nhảy tiếp vào HAI.

HAI khi đó là một mã đầu cơ nổi tiếng, thuộc “họ FLC”, được nhắc đến rất nhiều trên các diễn đàn và hội nhóm chứng khoán.

Lý do tôi mua còn lỏng lẻo hơn cả NNG.

Vì thấy nhiều người nói về nó.

Vì thấy nó đang chạy.

Vì sợ bỏ lỡ.

Nói ngắn gọn: tôi không mua vì hiểu doanh nghiệp. Tôi mua vì đám đông làm tôi sợ mình đứng ngoài.

Kết quả thì không cần kể dài.

Tôi lỗ.

Hơn hai mươi triệu, và một phần không phải tiền của tôi

Có một chi tiết tôi đã đắn đo khá lâu mới viết ra.

Giữa năm đó, mẹ tăng vốn cho tôi.

Tôi kể chuyện này không phải để xin thương cảm. Tôi kể vì về sau, đây lại trở thành một bài học rất sâu.

Cộng cả NNG và HAI, tôi lỗ hơn hai mươi triệu đồng. Và một phần trong số đó là tiền của mẹ.

Điều lạ là lúc đó, tôi không dằn vặt nhiều như sau này tưởng tượng lại.

Mẹ cũng không nói gì với tôi.

Không trách. Không mắng. Không tạo áp lực.

Còn tôi, ở tuổi mười chín, lại đón nhận khoản lỗ ấy khá nhẹ nhàng. Tôi xem nó như cái giá phải trả ban đầu khi bước vào thị trường. Một kiểu học phí. Đau thì có đau, nhưng chưa đủ sâu để khiến tôi thật sự thay đổi ngay lập tức.

Phải rất lâu sau, khi đã đi qua nhiều chu kỳ hơn, va đập nhiều hơn, và hiểu tiền trong đầu tư không chỉ là con số trên bảng điện, tôi mới nhìn lại khoản lỗ đó bằng một cảm giác khác.

Không phải vì hơn hai mươi triệu là số tiền quá lớn.

Mà vì trong đó có tiền của người đã tin mình.

Khi còn non, tôi nghĩ đơn giản: thua thì học.

Sau này, tôi mới hiểu thêm một lớp nữa: học bằng tiền của mình đã khác, học bằng tiền của người khác còn nặng hơn nhiều.

Đó không phải là cảm giác dằn vặt xuất hiện ngay lúc ấy.

Đó là một bài học đến chậm.

Nhưng chính vì đến chậm, nó ở lại lâu hơn.

Tám năm sau, nhìn lại

Bây giờ, khi nhìn lại từ khoảng cách tám năm, tôi mới thấy cái sự trớ trêu mà hồi đó mình hoàn toàn không nhận ra:

Tôi đọc Buffett, rồi làm đúng tất cả những gì Buffett bảo đừng làm.

Buffett nói mua doanh nghiệp tốt mà mình hiểu.

Tôi mua HAI vì người trên mạng nói về nó, còn doanh nghiệp làm ăn ra sao thì tôi gần như không biết.

Buffett nói để thời gian làm việc.

Tôi mới lãi mười ngày đã ngồi tính chuyện vượt thành tích cả đời của ông.

Buffett nói tránh xa những gì mình không hiểu.

Tôi lao vào NNG chỉ vì tưởng một mẩu thông tin là tấm vé VIP.

Tôi thần tượng Buffett trên trang sách, rồi quay lưng với Buffett ngay trên bảng điện.

Buồn cười nhất là trong ba quyết định đầu đời đó, HPG lại là cổ phiếu duy nhất có một lý do tương đối tử tế.

Ít nhất, đằng sau HPG khi đó còn có một câu chuyện tăng trưởng thật: dự án Dung Quất, mở rộng công suất, một doanh nghiệp sản xuất có nền tảng.

Nhưng vấn đề là tôi không thật sự hiểu điều đó.

Tôi chỉ thấy báo nhắc nhiều, thấy công ty có vẻ lớn, rồi mua.

Lúc HPG tăng, tôi tưởng mình thắng vì mình giỏi.

Sự thật là tôi thắng vì may mắn chọn trúng một doanh nghiệp có nền tảng, dù lúc đó tôi chưa đủ năng lực để hiểu vì sao nó tốt.

Đời đầu tư nhiều khi trớ trêu như vậy.

Quyết định “đúng” nhất của tôi năm đó lại là quyết định tôi hiểu ít nhất.

Còn 7% đầu đời mà tôi từng ăn mừng?

Đó có lẽ mới là khoảnh khắc nguy hiểm nhất trong cả câu chuyện.

Nguy hiểm hơn cả lúc tôi thua.

Vì nó dạy tôi một bài học sai vào đúng lúc tôi dễ tin nhất: rằng thị trường dễ, rằng mình có khiếu, rằng tiền có thể đến rất nhanh.

Cờ bạc đãi tay mới là vậy.

Nó cho anh thắng ván đầu để anh đủ tự tin đặt ván sau lớn hơn.

Ba điều tôi muốn nói với người mới bước vào thị trường

Nếu bài viết này đến tay một bạn vừa mở tài khoản chứng khoán, vừa đọc xong một cuốn sách về một huyền thoại đầu tư nào đó và đang nghĩ “mình cũng làm được”, tôi muốn gửi lại ba điều.

Không phải ba điều tôi đọc được trong sách.

Mà là ba điều thị trường bắt tôi trả bằng tiền thật để học.

Một, cái thắng đầu tiên dễ ăn có thể là kẻ thù lớn nhất của bạn

Thắng sớm không chứng minh bạn giỏi.

Nó chỉ chứng minh rằng thị trường vừa cho bạn một trải nghiệm dễ chịu.

Điều nguy hiểm nhất không phải là thua ngay từ đầu. Thua sớm còn khiến bạn biết sợ.

Nguy hiểm hơn là thắng quá nhanh, quá dễ, vào đúng lúc mình chưa có hệ thống, chưa có phương pháp, chưa hiểu rủi ro.

Khi đó, tài khoản xanh không làm bạn thông minh hơn.

Nó chỉ làm bạn tự tin hơn.

Và trong đầu tư, tự tin quá sớm thường là một dạng rủi ro.

Hai, một mẩu thông tin không phải là lợi thế đầu tư

Kể cả khi thông tin đó đúng.

Nếu bạn không hiểu doanh nghiệp kiếm tiền thế nào, cổ phiếu đang đắt hay rẻ, thanh khoản ra sao, ai sẽ mua lại của bạn khi bạn muốn bán, và điều gì sẽ khiến luận điểm đầu tư sai, thì thứ bạn cầm không phải là lợi thế.

Nó chỉ là rủi ro được bọc trong cảm giác mình biết nhiều hơn người khác.

Trong đầu tư, thông tin chỉ có giá trị khi nó đi cùng năng lực phân tích, định giá, quản trị rủi ro và khả năng hành động.

Biết một chuyện chưa đủ.

Phải hiểu chuyện đó đáng giá bao nhiêu.

Và phải biết mình sẽ làm gì nếu chuyện đó không diễn ra như kỳ vọng.

Ba, đừng dùng tiền của người khác khi chưa biết mình đang làm gì

Tiền của bố mẹ, của gia đình, của người tin mình — nó rất khác tiền của chính mình.

Nó làm méo quyết định.

Khi thắng, bạn dễ nghĩ mình xứng đáng được tin nhiều hơn.

Khi thua, bạn vừa muốn gỡ, vừa sợ đối diện với người đã tin mình.

Cả hai trạng thái đều nguy hiểm.

Nếu còn mới, hãy học bằng số tiền nhỏ của chính mình trước.

Thị trường sẽ luôn còn đó.

Cơ hội sẽ luôn còn đó.

Nhưng niềm tin của người khác, một khi bị đánh mất, không dễ lấy lại.

Bài học rẻ nhất là bài học được học sớm

Đọc sách đầu tư giống như đọc sách dạy bơi.

Bạn có thể thuộc lòng mọi kỹ thuật. Biết cách thở. Biết cách đạp chân. Biết cách sải tay.

Nhưng chỉ đến khi nhảy xuống nước và sặc vài ngụm, bạn mới biết mình có thật sự bơi được hay không.

Năm mười chín tuổi, tôi đọc Buffett và nghĩ đầu tư là con đường đi tới tự do tài chính.

Tôi không sai hoàn toàn.

Nhưng tôi đã đánh giá quá thấp cái giá phải trả để thật sự hiểu thị trường.

Hôm nay, tôi vẫn thầm cảm ơn hơn hai mươi triệu đã mất năm đó.

Vì nếu không có khoản học phí đó dạy tôi từ rất sớm, có lẽ tôi sẽ phải trả một bài học đắt gấp mười, gấp trăm lần ở một thời điểm nào đó về sau — khi số tiền trên bàn không còn là hai mươi triệu nữa.

Bài học đắt nhất trong đầu tư, hóa ra, đôi khi lại là bài học mình được học sớm và trả bằng một cái giá còn tương đối rẻ.

---

Hồi #02 sẽ kể về lần tôi quay lại thị trường — và về cái ngày tôi cuối cùng cũng hiểu margin là gì. Cùng một cú thua đã góp phần định hình triết lý đầu tư mà tôi theo đuổi cho đến hôm nay.

> Tùng ATC – OCBS. Nội dung mang tính chia sẻ trải nghiệm cá nhân, không phải tư vấn đầu tư hoặc khuyến nghị mua bán chứng khoán.