ROE — con số nói lên doanh nghiệp dùng vốn giỏi hay dở

Ở bài về EPS, bạn biết mỗi cổ phiếu Phở Bà Tám mang theo 1.100 đồng lợi nhuận.

Con số đó nói doanh nghiệp kiếm được bao nhiêu cho bạn.

Nó không nói bà đã phải dùng bao nhiêu vốn để kiếm ra chỗ đó.

Hai người cùng lãi một tỷ. Người thứ nhất bỏ ra năm tỷ vốn. Người thứ hai bỏ ra năm mươi tỷ. Cùng một khoản lãi, nhưng người thứ nhất giỏi hơn hẳn — và bạn sẽ không bao giờ nhìn thấy điều đó nếu chỉ nhìn con số một tỷ.

§ 01Vốn chủ sở hữu là cái gì?

Trước khi tính, phải hiểu mẫu số.

Bà Tám có sáu cái quán, nồi niêu, mặt bằng, tiền trong tài khoản. Cộng tất cả lại, gọi là tài sản.

Nhưng không phải mọi thứ trong đó đều là của bà. Bà đang nợ ngân hàng. Bà đang nợ tiền thịt bò của nhà cung cấp. Đó là nghĩa vụ phải trả.

Lấy tài sản trừ đi nghĩa vụ phải trả, phần còn lại mới thật sự thuộc về bà và những người góp vốn cùng bà.

Phần đó gọi là vốn chủ sở hữu.

Đừng nhầm nó với hai thứ khác:

• Không phải doanh thu. Doanh thu là tiền bán phở trong năm.
• Không phải lợi nhuận. Lợi nhuận là phần lãi kiếm được trong năm.

Vốn chủ sở hữu là thứ đang có, không phải thứ vừa kiếm được. Nó giống như số tiền bạn đã bỏ vào quán, chứ không phải số tiền quán mang về mỗi tháng.

§ 02Bà Tám dùng vốn giỏi tới đâu?

(Số minh họa — Công ty Cổ phần Phở Bà Tám là ví dụ giả định, không phải doanh nghiệp có thật.)

Đọc dòng cuối bằng ngôn ngữ thường: cứ 100 đồng vốn của chủ, Bà Tám tạo ra gần 14 đồng lãi trong năm.

Năm ngoái con số này là 15 đồng.

Vậy bà đang dùng vốn dở đi?

Không hẳn. Bạn đã biết vì sao rồi. Ở bài thứ hai, lợi nhuận của bà giảm nhẹ vì chi phí mở rộng. Vốn chủ thì không đổi. Lợi nhuận nhỏ đi trên cùng một lượng vốn, nên ROE co lại. Đây không phải một phát hiện mới — nó là hệ quả của thứ bạn đã biết.

Và mức 13,75% cũng không có gì đáng gọi là báo động. Một doanh nghiệp vừa mở thêm năm điểm bán mà vẫn tạo ra gần 14 đồng lãi trên mỗi 100 đồng vốn chủ thì đang làm việc không tệ.

Đọc tới đây, phần lớn nhà đầu tư sẽ gật đầu và đi tiếp.

§ 03Nhưng ROE cao đến từ đâu?

Đây là chỗ cần cẩn thận, và nó không liên quan tới Bà Tám.

Hãy tưởng tượng hai người cùng mở quán phở. Cả hai đều lãi 150 triệu một năm.

Người thứ nhất bỏ một tỷ vốn của mình. Không vay đồng nào. ROE của anh ta là 15%.

Người thứ hai chỉ bỏ ba trăm triệu vốn của mình, vay ngân hàng bảy trăm triệu. Cũng lãi 150 triệu. Nhưng ROE của anh ta là 50%.

Trên giấy, người thứ hai giỏi gấp hơn ba lần.

Trong thực tế, anh ta chỉ đang dùng tiền người khác. Và năm nào lãi suất tăng, hoặc quán vắng khách một quý, anh ta là người phải trả lãi ngân hàng trước khi được ăn một tô phở của chính mình.

ROE cao vì hiệu quả thật, và ROE cao vì vay nhiều, nhìn giống hệt nhau trên bảng số. Muốn phân biệt, phải nhìn thêm một dòng: doanh nghiệp đang nợ bao nhiêu so với vốn chủ.

Đây là lý do một ROE 15% bền vững, gần như không nợ, đáng giá hơn nhiều so với một ROE 30% được bơm lên bằng đòn bẩy.

§ 04Con số này không nói gì

ROE không nói cổ phiếu đắt hay rẻ.

Nó chỉ nói doanh nghiệp dùng vốn hiệu quả tới đâu. Một doanh nghiệp dùng vốn xuất sắc vẫn có thể là một khoản đầu tư tồi, nếu bạn trả quá nhiều tiền để sở hữu nó. Chuyện định giá là một bài khác.

ROE không nói vì sao nó thay đổi.

Con số 13,75% không tự khai ra rằng nó thấp hơn năm ngoái vì chi phí mở rộng, hay vì bà bắt đầu vay nhiều hơn, hay vì cả hai. Bạn phải tự bóc.

Và ROE không kiểm tra được lợi nhuận có thật hay không.

Nhìn lại công thức. Tử số của ROE là lợi nhuận sau thuế — cùng một con số 1,1 tỷ đã sinh ra EPS.

Nếu con số 1,1 tỷ đó chỉ đẹp trên giấy, thì ROE 13,75% cũng chỉ đẹp trên giấy. Phép chia không biết. Phép chia không bao giờ biết.

Chúng ta đã đi qua bốn con số về doanh nghiệp, và cả bốn đều được xây trên cùng một nền móng: lợi nhuận kế toán.

Đã đến lúc kiểm tra cái nền móng đó.

Còn một bài nữa.

§ 05Checklist mang về

• ROE ba tới năm năm gần nhất: duy trì đều, hay chỉ đột biến một năm rồi rơi?
• ROE cao đến từ biên lợi nhuận tốt, hay từ việc doanh nghiệp vay nhiều?
• Nợ vay so với vốn chủ sở hữu đang ở mức nào, và mức đó thay đổi ra sao?

§ 06Hai câu hỏi thường gặp

ROE bao nhiêu là tốt?

Tùy ngành, vì mỗi ngành cần lượng vốn khác nhau. Nguyên tắc chung: ROE bền vững quan trọng hơn ROE cao. Một năm 30% rồi hai năm 5% kém hơn hẳn năm năm liền quanh 16%. Đừng tìm một con số ngưỡng, hãy tìm một đường xu hướng.

ROE cao mà cổ phiếu vẫn giảm, vì sao?

Vì hai thứ đó đo hai chuyện khác nhau. ROE đo doanh nghiệp. Giá cổ phiếu đo kỳ vọng của thị trường về doanh nghiệp. Khi thị trường đã kỳ vọng ROE cao và ROE chỉ cao đúng như kỳ vọng, giá không có lý do gì để tăng thêm.

§ 07Bốn lớp về doanh nghiệp đã xong, một lớp còn lại

Nhìn lại chặng đường:

Bốn dòng đầu đã có câu trả lời. Cả bốn đều dựa vào con số lợi nhuận 1,1 tỷ.

Dòng cuối chưa có gì.

Và nếu dòng cuối sai, bốn dòng trên sai theo.

→ Bà Tám lãi 1,1 tỷ. Vấn đề là: tiền đâu?